Nərdin tarixinə haradan baxmalı
Nərd taxtası açılan kimi bir nəfər daşları düzür, digəri zəri götürür, kənardan baxan isə adətən ilk gediş barədə məsləhət verir. Bu mənzərə tanışdır. Amma taxtanın üzərindəki naxışın haradan gəldiyi, daşların niyə məhz belə düzüldüyü və oyunun hansı dövrdə yarandığı sualları bir qədər çətindir. Nərd tarixində gündəlik xatirə, sənət əşyası, arxeoloji tapıntı və qədim mətn yanaşı dayanır. Bunları eyni sübut kimi işlətmək olmaz.
Tez-tez oxuyuruq ki, nərdi filan hökmdar filan ildə yaradıb. Əslində qədim yarış oyunları haqqında arxeoloji məlumatla nərdin farsdilli ədəbi tarixini ayırmaq lazımdır. Bir qabın içində tapılmış fiqur daşları oyunun necə oynandığını tam açıqlamır. Hökmdar barədə yazılmış hekayə isə həmin hökmdarın həqiqətən oyun düzəltdiyini isbat etmir. Etibarlı izahda məhz bu fərqlər görünməlidir.
Bu yazıda maddi sübut dedikdə muzey əşyalarını və qazıntı məlumatlarını, mətn ənənəsi dedikdə yazılı mənbələrdəki əhvalatları, mədəni təcrübə dedikdə isə insanların oynamaq və danışmaq vərdişlərini nəzərdə tuturuq. Müasir uzun nərd qaydaları ilə qısa nərd qaydaları ayrıca izah olunur. Tarix dərsi onları əvəz etmir.
Qədim yarış oyunlarının izi
İraq ərazisindəki Ur şəhərindən tapılmış oyun taxtası başlanğıc üçün yaxşı nümunədir. Britaniya Muzeyi bu eksponatı təxminən eramızdan əvvəl 2600 ilə 2400-cü illərə aid edir. Taxtada iyirmi kvadrat xana var. Müasir nərd taxtasında isə iyirmi dörd uzun üçbucaqlı xana yerləşir. Birinin köhnə, digərinin yeni olması onların eyni qayda ilə oynandığını göstərmir. Ölçü, yol və fiqurların sayı müqayisənin ayrıca mövzusudur.
Ur oyununun qaydaları sonrakı yazılı mənbələr və elmi müqayisələr əsasında bərpa edilməyə çalışılıb. Bu, maraqlı və faydalı elmi işdir. Lakin oyunçunun o vaxt nə qədər gediş etmək haqqına malik olduğunu hər vəziyyətdə qəti söyləmək mümkün deyil. Qədim oyunlarda zərin yaratdığı təsadüf və oyunçunun seçdiyi gediş eyni anda mövcud ola bilərdi. Bu oxşarlıq hələ Ur oyununu müasir uzun nərdin eynisi etmir.
Misirin Senet oyunu da tez-tez nərdin ulu babası kimi təqdim olunur. Bu ifadənin problemi ondadır ki, Senetin bütün ilkin qaydaları bizə tam çatmayıb. Bir neçə nəsil ərzində bir oyunun qaydası dəyişə bilər. Üstəlik bir-birinə bənzər fiqurlar hər zaman birbaşa ötürülməni göstərmir. Muzeylər qədim yarış oyunlarını daha geniş bir mədəni qrup kimi araşdırırlar.
Müqayisə üçün bu günün iki taxtasını göz önünə gətirin. Ur üçün bərpa olunmuş iyirmi xanalı yolu və Nard Online üçün on beş daşın başda toplandığı iyirmi dörd xanalı uzun nərd taxtasını yanaşı qoyun. Bənzərlik ümumi yarış məntiqindədir, başlanğıc vəziyyətində deyil. Daha ətraflı məlumat qədim yarış oyunları bölməsinə aiddir.
Yanmış şəhərdə tapılan oyun
İranın cənub-şərqində yerləşən Şəhr-e Suxtə arxeoloji ərazisi çox vaxt Yanmış şəhər adı ilə təqdim olunur. Oradakı qəbirdən çıxarılmış oyun dəsti haqqında yeni tədqiqatlar var. Sam Celveh və Hüseyn Moradi oyun fiqurlarını, taxtanın quruluşunu və oxşar qədim oyunları nəzərə alaraq mümkün qaydalar təklif ediblər. Məqalənin əsas dəyəri köhnə əşya ilə müasir elmi bərpa arasında fərqi göstərməsidir.
Burada bir məqama xüsusi diqqət yetirmək lazımdır. Elmi şəkildə təklif edilmiş gediş qaydası qazıntı zamanı tapılmış orijinal təlimat demək deyil. Tədqiqatçıların hazırladığı işlək model arxeoloji nəticələri müzakirə etməyə kömək edir, amma dəqiq tarixi oyunu təsdiqləmir. "Dünyanın ilk nərdi məhz burada oynanıb" kimi cümlələr mənbənin göstərdiyindən daha artıq iddiadır.
Həmçinin qazıntı tarixi, eksponatın dövrü və araşdırmanın nəşr ili fərqli məlumatlardır. Oxucu 2024-cü ildə dərc edilmiş araşdırma görəndə bu oyunun 2024-cü ildə aşkarlandığını düşünməməlidir. Əksinə, əvvəl tapılmış material illər sonra yeni metodla öyrənilə bilər. Tarixi mətn yazarkən həmin tarixləri qarışdırmaq ciddi yanlışlığa gətirir.
Şəkil hazırlanacaqsa, arxeoloji taxtanın forması dəyişdirilmədən göstərilməli, müasir bərpa sxemi ayrıca işarələnməlidir. Qədim tapıntıya süni olaraq müasir nərdin iyirmi dörd üçbucağını əlavə etmək izahı korlayar. Bu məsələni Yanmış şəhərin oyun taxtası səhifəsində ayrıca araşdırmaq mümkündür.
Fars mətnlərində nərd adı
Nərd sözünün tarixi farsdilli mətnlərlə sıx bağlıdır. Encyclopaedia Iranica orta fars dilində işlənən nēw-ardaxšēr kimi formaları və onların sonrakı nərd adına münasibətini izah edir. Mənbə eyni zamanda oyunun ən qədim mənşəyinin bütün təfərrüatı ilə məlum olmadığını vurğulayır. Deməli, İranın nərdin erkən tarixində mühüm rolu var demək olar, amma dəqiq yaradıcını elan etmək ehtiyat tələb edir.
İki mətn ənənəsinin fərqli şəxsləri ön plana çıxarması maraqlıdır. Kār-nāmag ī Ardaxšēr ī Pāpakān Ardaşirlə əlaqələndirilən hekayəni qoruyub saxlayır. Digər orta fars mətni, şahmatın izahı və nərdin yaradılması barədə əhvalat, Büzürgmehri əsas qəhrəman kimi təqdim edir. Bunlar nərdin qədim mədəniyyət üçün nə ifadə etdiyini göstərir. Lakin onların heç biri kimin hansı emalatxanada ilk taxtanı düzəltdiyini sənədləşdirmir.
Tarixçi əlyazmanın nə vaxt yazıldığına, hansı dövrdə köçürüldüyünə, sonrakı nəşrlərdə nəyin dəyişdiyinə baxmalıdır. Qədim bir şəxs haqqında sonradan yazılmış əsərdə dövrün xatirəsi ilə müəllifin bədii məqsədi qarışa bilər. Bu, mətnin dəyərini azaltmır. Sadəcə onun hansı suala cavab verdiyini düzgün müəyyənləşdirir.
Nardşir, nard, nēw-ardaxšēr kimi yazılış fərqlərindən ayrı oyun rejimləri çıxarmağa dəyməz. Eyni söz müxtəlif dillərdə və əlifbalarda dəyişə bilir. Ənənəvi terminlərin izahı üçün nərd lüğəti daha uyğun istinad yeridir.
Büzürgmehr haqqında rəvayət
Rəvayətə görə Hindistandan Sasani sarayına şahmatla bağlı çətin bir tapmaca göndərilir. Müdrik vəzir Büzürgmehr oyunu anlayır, sonra cavab olaraq nərd haqqında yeni tapmaca yaradır. Hekayədə ağıl, məntiq və saraylar arasındakı nüfuz rəqabəti mühüm yer tutur. Onu oxuyarkən əhvalatın bədii quruluşunu görmək lazımdır. Bu, arxeoloqun qarşısına qoyulmuş istehsal tarixi deyil.
Firdovsinin Şahnamə ənənəsində də əlaqəli süjetlər mövcuddur. Lakin müxtəlif mətnlərdəki oyun təsvirlərini müasir uzun nərd qaydaları ilə eyniləşdirmək elmi baxımdan düzgün olmaz. Hətta bəzi təsvirlərin fərqli oyun elementlərini birləşdirən ədəbi quruluş olduğu müzakirə edilir. Buna görə rəvayətin məzmunu barədə danışanda "mətnə görə" sözləri vacibdir.
Dörd taxta hissəsini fəsillərlə, daşları insanların taleyi ilə əlaqələndirən simvolik yozumlar da ədəbi təfsir kimi maraqlıdır. Amma bu bənzətmələri hər bir qədim oyunçunun bildiyi və qəbul etdiyi tarixi qayda saymaq olmaz. Əfsanə insanlara təsadüflə seçim arasında münasibət qurmaq üçün dil verir, tarixçinin sübut yükünü isə aradan qaldırmır.
Məsələn, iki oyunçu 6 və 5 atanda biri bəxtdən danışa, digəri daşların təhlükəsiz hərəkətini hesablaya bilər. Bu, bu gün üçün təsviri nümunədir, Sasani sarayında konkret hansı gedişin oynandığına dair fakt deyil. Ətraflı yanaşma Büzürgmehr rəvayəti səhifəsində veriləcək.
Orta əsr İslam dünyasının oyun taxtaları
İslam dünyasının müxtəlif bölgələrində şahmat və nərd həm yazılı mənbələrdə, həm də maddi mədəniyyətdə görünür. Nyu York Metropoliten Muzeyinin təsvir etdiyi XVII əsrin sonuna aid bəzəkli oyun taxtası bunun gözəl nümunəsidir. Bir tərəfdə şahmat və ya dama, digər tərəfdə nərdə bənzər masa oyunu üçün quruluş yerləşir. Əşya iki fərqli oyuna xidmət edən sənətkarlıq məhsulu kimi öyrənilir.
Belə bir eksponatın bahalı hazırlanması hamının bahalı taxtadan istifadə etdiyi anlamına gəlmir. Sadə taxta və daş dəstləri daha tez köhnəlib itə bilərdi. Muzeyə daha çox yaxşı saxlanmış və kolleksiyaçılar üçün maraqlı əşyalar düşür. Keçmişdə nərdin nə qədər yayılması barədə say söyləmək üçün təkcə belə kolleksiyalara əsaslanmaq doğru deyil.
Oyunlar ətrafında dini, hüquqi və ictimai müzakirələr də olub. Bununla belə, nərd adı çəkilən hər tarixi qeyddən mərc oyunu nəticəsi çıxarmaq yanlışdır. Şahid mətn nədən şikayət edirsə, yalnız həmin kontekstdə araşdırılmalıdır. Müasir Nard Online isə sahibin təqdim etdiyi spesifikasiyaya əsasən real pul qumarı deyil. Virtual sikkələr nağdlaşdırılmır və real pul dəyəri daşımır.
Nərdin sənət tarixini anlamaq üçün ağac növünə, oyma işinə, metal bərkidicilərə, naxışın üslubuna və sənədləşdirilmiş mənşəyə baxmaq daha faydalıdır. Bu əlamətlər taxtanı düzəldən ustanın mühitini araşdırmağa kömək edə bilər, amma onun sahibi ilə bağlı bütün hekayəni öz-özünə danışmır.
Avropada masa oyunları
Orta əsr Avropasında tables adı ilə tanınan müxtəlif masa oyunları mövcud idi. İngilis və fransızdilli mənbələrdə rast gəlinən sözləri avtomatik olaraq indiki beynəlxalq backgammon qaydaları kimi oxumaq düzgün deyil. Oxşar alətlərdən fərqli başlanğıc düzülüşü, hərəkət və hesab qaydaları ilə istifadə etmək mümkün idi. Müxtəlif mənbələri birləşdirəndə dəyişən oyun ailəsi görünür.
Metropoliten Muzeyinin Venesiyada hazırlanmış XV əsrə aid qatlanan taxtası xüsusi əhəmiyyətlidir. Bir tərəfində şahmat, o biri tərəfində isə backgammon üçün oyun sahəsi var. Ağac, sümük və buynuz kimi materiallar həm əşyanın bəzəyini, həm də onun daşınma üsulunu öyrənmək üçün imkan yaradır. Bu, Venesiyanın oyunu icad etdiyinə yox, həmin dövrdə belə bir taxtanın orada hazırlandığına sübutdur.
Zəngin məclisdə istifadə edilən bəzəkli dəstlə sadə kənd masasındakı oyun arasında fərq ola bilərdi. Orta əsr inventarlarında nərd və şahmat üçün ortaq lövhələrin görünməsi maraqlı məqamdır. Əşya barədə məlumat oyunun sosial həyatı haqda suala yol açır, ancaq hər fərdi yarışın qaydasını açıqlamır.
Bu gün qədim lövhəni müasir telefon oyununa bənzətmək asandır. Lakin qədim oyunçunun hansı qol saatı, zər üsulu və ya xal sistemindən istifadə etdiyini demək üçün ayrıca sübut lazımdır. Orta əsr masa oyunları yazısında bu nüanslar geniş müqayisə olunmalıdır.
Azərbaycan və Qafqazın nərd ənənələri
Azərbaycan dilində uzun nərd, qısa nərd, baş, qoşa, mars kimi sözlər oyunu başa düşməyə kömək edir. Bu terminlər həm məişətdə, həm də yeni rəqəmsal dərslərdə öz yerini saxlayır. Lakin bir ifadənin geniş tanınması onun yüzillər boyunca eyni mənada işlədiyini sübut etmir. Tarixi sözün izlənməsi üçün köhnə mətnə və lüğətlərə müraciət lazımdır.
Çayxana təsəvvürü də oxşar ehtiyat tələb edir. İki dostun nərd oynadığı, kənardakıların fikir söylədiyi bir səhnə çox canlı görünür. Biz onu gündəlik həyat nümunəsi kimi təsvir edə bilərik, amma konkret il, məkan və iştirakçı haqqında yoxlanmamış hadisə kimi yaza bilmərik. Tarix yazısına əlavə edilən foto varsa, çəkildiyi yerin və tarixin məlum olub-olmadığı qeyd edilməlidir.
Qafqazı bir qayda altında birləşdirmək də doğru olmaz. Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan və Dağıstanın fərqli dilləri, yerli oyun adları, ailə adətləri var. Mübadilələr və oxşarlıqlar ola bilər, amma konkret baş qaydası, mars hesabı və altı xanalı maneə barədə ümumi hökm üçün müqayisəli sənədlər tələb olunur. Nard Online qaydaları tətbiqin dəqiq oyun sistemini göstərir, bütün bölgə üçün tarixi qanun deyil.
Muzey əşyası, ailə müsahibəsi və bərpa olunmuş oyun dəsti bir yerdə bu hekayəni daha dolğun edə bilər. Planlaşdırılmış Qafqazda nərd və Azərbaycan çayxana mədəniyyəti bölmələri belə sübutları ayrıca toplamalıdır.
Bakı təsvirli muzey eksponatı
Britaniya Muzeyində Azərbaycanın nərd mədəniyyəti ilə bağlı konkret bir əşya saxlanılır. Muzeyin kataloqunda XX əsrə aid, Azərbaycanda hazırlanmış qatlanan ağac oyun taxtası təsvir edilir. Bir üzü backgammon üçün, o biri üzü şahmat üçün nəzərdə tutulub. Bəzəklərində Bakının Qız qalası qarşısından keçən at arabası və müxtəlif fiqurlu medalyonlar görünür.
Əşya barədə ən vacib fərq budur: taxta XX əsrə aid olsa da, üzərindəki təsvir XIX əsr Bakı həyatını xatırladır. Rəsmdə canlandırılmış tarixi dövrlə əşyanın hazırlanma dövrü eyni deyil. Muzey həmçinin İran sənəti ilə üslub yaxınlığını qeyd edir. Bu, nərdin ilk dəfə harada yarandığını sübut edən məlumat yox, müəyyən dekorativ xüsusiyyətin təsviridir.
Muzey fotosundan istifadə edən sayt eksponatın nömrəsini, rəsmi kolleksiya səhifəsini və təsvirin istifadə hüquqlarını ayrıca saxlamalıdır. Özümüz tarixi əşyanın nəzarətsiz surətini hazırlayıb onu orijinal kimi təqdim etməməliyik. Materialın əhəmiyyəti məhz mənbəsinin məlum olmasındadır.
Bu taxtada neçə oyunun keçirildiyini və kimlərin qalib gəldiyini isə kataloqdan öyrənmək mümkün deyil. Əşya bir mədəni mühitə pəncərə açır, amma onun bütün sosial həyatını söyləmir. Bu sərhədi göstərən mətn daha etibarlı görünür.
Şuşa naxışları və sənətkarlıq
Şuşa sənət və sənətkarlıq irsinin mühüm ünvanıdır. Nərd taxtasının üzərindəki ağac işi, həndəsi naxış və inkrustasiya həmin irslə bağlı maraqlı araşdırma mövzusu ola bilər. Bununla belə, bugünkü satış elanında "Şuşa üslubunda" yazılması o demək deyil ki, həmin taxta keçmişdə Şuşada hazırlanıb. Stil, istehsal yeri və eksponatın dəqiq tarixi ayrı anlayışlardır.
Konkret bir tarixi dəstin mənşəyini yazmazdan əvvəl muzey inventarı, ustanın adı, emalatxana haqqında sənəd və ya etibarlı foto tapmaq lazımdır. Bir ornamentin başqa bölgədə də işlənməsi mümkündür. Gözəl naxışdan milli və ya tarixi mənşə barədə qəti nəticə çıxarmaq oxucunu yanıltmış olar. Mənbənin olmadığı yerlərdə "atribusiya təsdiqlənməyib" qeyd etmək düzgün yanaşmadır.
Nard Online tətbiqində Şuşa inkrustasiyasından ilhamlanan taxta kosmetik dizayn kimi təqdim edilir. Bu, sahibin məhsul spesifikasiyasında göstərilən xüsusiyyətdir. Belə dizayn mədəni irsə vizual istinad ola bilər, lakin təkbaşına qədim obyektin elmi bərpası sayılmır. Rəqəmsal illüstrasiyanın üzərinə saxta tarixi tarixçə əlavə etmək olmaz.
Gələcək Şuşa naxışlı nərd taxtaları səhifəsi üçün etibarlı eksponat və ustaların sənədləşdirilmiş işlərini toplamaq məqsədəuyğundur. Yaxşı tarix materialı şablon etiketdən yox, yoxlanılan əşyadan başlayır.
Türk qəhvəxanasında tavla
Türkiyə Mədəniyyət Nazirliyinin izah etdiyi qəhvəxana ənənəsində içki hazırlama üsulu ilə yanaşı söhbət, ədəbiyyat və masa oyunları da yer tutur. Tavla həmin ictimai məkanın tanınan məşğuliyyətlərindəndir. Ancaq qəhvəxana mədəniyyəti bir oyuna endirilmir. Tarixi qeydlərdə oxumaq, müzakirə etmək və müxtəlif sənət fəaliyyətləri də görünür.
Türk tavlasını öyrənəndə pul, kapı, mars, düşeş kimi sözlərə rast gəlirik. Danışıq dilində işlənən bu sözlər oyunun canlı hissəsidir. Amma qədim mətnlərdə rast gəlinən hər oxşar sözdən bugünkü Tavla Modern qaydasını çıxarmaq olmaz. Hətta eyni şəhərdə ailəvi gediş və xal adətləri dəyişə bilər.
Müasir misal üçün qısa tavlada öz 13-cü xananızdan 8-ci xanaya 5 addım hərəkət etdiyinizi düşünün. Rəqibin həmin xanasında yalnız bir daş varsa və başqa hərəkət şərtləri mane olmursa, onu vurmaq mümkündür. Bu, indiki qaydalı Tavla nümunəsidir. Osmanlı qəhvəxanasında baş vermiş tarixi hadisə deyil. Tarixdə təsvir olunan masa ilə müasir tədris sxemini qarışdırmamaq lazımdır.
Türk qəhvəsi mədəniyyətinin UNESCO siyahısında tanınması nərd üçün vahid beynəlxalq qaydanın sertifikatlaşdırılması demək deyil. Bu, daha geniş sosial ənənənin qorunmasına aiddir. Mövzu üzrə ayrıca qəhvəxanada tavla və Tavla strategiyası yazıları fərqli məqsədə xidmət edir.
Rusdilli mühitdə uzun və qısa nərd
Rus dilində длинные нарды və короткие нарды ifadələri iki qayda ailəsini ayırmağa kömək edir. Birincidə rəqibin hətta bir daşı da xananı bağlayır və vurma yoxdur. İkincidə tək daş vurula, bara göndərilə və sonradan oyuna qaytarıla bilər. Ancaq bu sözlərin yaranma tarixini etibarlı lüğət və sənəd olmadan dəqiq ilə bağlamaq olmaz.
Rusdilli məkan yalnız Rusiyadan ibarət deyil. Qafqaz, Mərkəzi Asiya və digər bölgələrdə müxtəlif xalq və ailə ənənələri mövcuddur. Ümumi dil yerli oyunun bütün qaydalarının eyni olması demək deyil. Bir şəxs müəyyən şəhərdə öyrəndiyi gedişə alışa, digəri isə ailə qaydası ilə oynaya bilər. Belə mübahisə yarananda əvvəlcədən istifadə ediləcək qaydanı dəqiqləşdirmək daha faydalıdır.
Nümunə götürək: uzun nərddə öz 17-ci xananızda bir daşınız var, rəqib öz hərəkətinizə görə 11-ci xanada dayanıb. Atışda 6 gəlibsə, 11-ci xanaya enmək olmaz. Qısa nərddə həmin xanada tək rəqib daşı olsaydı, bəzi şərtlərlə vurma gedişi mümkün ola bilərdi. Xana nömrələri burada hərəkət edən oyunçunun 1 ilə 24 arasında baxışına əsaslanır.
Bu müqayisə tarix sübutu deyil, bu gün işlənən terminlərin mənasını göstərir. Daha ətraflı təsnifat nərd növləri səhifəsində, mədəni kontekst isə rusdilli nərd ənənələri bölməsində veriləcək.
Ədəbiyyatda, dildə və sənətdə nərd
Nərd ədəbi mənbədə taleyin və ağıllı seçimin obrazına çevrilə bilər. Fars hekayələrində vəzirin oyun tapmacasını həll etməsi məhz bu baxımdan maraqlıdır. Amma böyük bir şairə aid edilən hər populyar sitatın həqiqi mətnini tapmaq lazımdır. Müəllif, əsər və nəşr göstərilmədən yayılmış ifadə tarixi sübut kimi təqdim olunmamalıdır.
Təsviri sənətdə taxtanın forması və naxışı daha konkret müşahidə imkanı verir. Oyma, rəngləmə, qatlanan mexanizm, şahmat üçün ikinci üz kimi detallar qorunub saxlanıla bilər. Bununla belə, rəsmdə nərd oynayan fiqurun məhz hansı qayda ilə gediş etdiyi çox vaxt məlum deyil. Sənət əsərinin məqsədi həmişə qayda kitabı yazmaq olmur.
Azərbaycan dilində şeş-beş, dü-şeş, pənc-ü-dü kimi səslənən ənənəvi zər adları ayrıca toplanmalıdır. Türkiyə türkcəsində və rus dilində yaxın, lakin fərqli ifadələrə rast gəlirik. Yazılışla tələffüz arasında dəyişiklik ola bilər. Tarixi söz siyahısı qurarkən hər dildə orijinal forma və varsa etibarlı izah verilməlidir.
İnternet üçün çəkilən yeni illüstrasiya tarixi miniatür təsiri bağışlaya bilər. Belə halda mətn onu açıq şəkildə müasir yaradılmış təsvir kimi işarələməlidir. Nərd sənəti və ədəbiyyatı yazısının dəyəri təsadüfi sitatlardan deyil, real istinadlardan gələcək.
Bu günün oyunları ilə keçmişin fərqi
Müasir nərd taxtası çox vaxt iyirmi dörd xanalı olduğuna görə oxucu qədim eksponatı da eyni qayda ilə təsəvvür edir. Halbuki uzun nərd ilə Tavla Classic arasında belə ciddi fərqlər var. Uzun nərddə rəqibin bir daşı xananı bağlayır. Qısa tavlada həmin tək daş vurula bilər. Tavla Modern isə əlavə olaraq hesabı dəyişən ikiqatlama kubuna malikdir. Deməli, taxtanın forması qaydanı təkbaşına müəyyən etmir.
Bugünkü Long Nard gedişini xatırlayaq: öz 17-ci xananızdan 6 addım sonra 11-ci xana rəqib daşı ilə tutulubsa, yol bağlanır. Tavla Classic-də öz 13-cü xananızdan 5 addım sonra 8-ci xanadakı tək rəqib daşını vurmaq mümkün ola bilər. Hər iki sxem hazırkı qaydaları öyrətmək üçündür, qədim əsrlərin oyunu barədə təsdiq sayılmır.
Nərdin tarixi: qədim oyunlar, fars rəvayətləri və Qafqaz ənənələri: Android tətbiqi Google Play-də mövcuddur, iPhone versiyası isə hələ Apple yoxlamasındadır.
Onlayn masalarda virtual sikkələr istifadə edilir. Onların real pul dəyəri yoxdur və nağdlaşdırılması mümkün deyil. Rəqəmsal oyunun bu gün təqdim etdiyi imkanları qədim nərd ənənəsinin içində varmış kimi göstərmək həm istifadəçini, həm də tarixi məlumatı yanıltmış olar.
Tarixi məlumatı necə yoxlamaq olar
Bir oyun taxtasının fotosunu görəndə əvvəl beş sual verin: əşya harada aşkar olunub və ya hazırlanıb, hansı dövrə aid edilir, hansı muzeyin kataloqunda yerləşir, görünən material xüsusiyyətləri nədir və hərəkət qaydaları haqqında hansı sübut var? Bəzən son suala "məlum deyil" cavabı almaq lazımdır. Bu, elmi izahın zəifliyi deyil.
Xüsusilə üç qeyri-müəyyənliyi ayırın. Tarix barədə tərəddüd ola bilər, müəllif və istehsal yeri dəqiqləşməmiş ola bilər, yaxud oyun üsulu naməlum qala bilər. Bir naxışın üslubu ilə istehsal yerini təxmin etmək olar, amma bunu təsdiqlənmiş mənşə kimi yazmaq olmaz. Eyni şəkildə sonradan qurulmuş oyun qaydalarını qazıntı zamanı tapılmış kitabça kimi təqdim etmək olmaz.
Etibarlı oxu istiqamətləri arasında Britaniya Muzeyinin Ur və Bakı eksponatları, Metropoliten Muzeyinin oyun tarixi və taxta kolleksiyası, Encyclopaedia Iranica-nın fars mətnləri haqqında tədqiqatları və Türkiyə Mədəniyyət Nazirliyinin qəhvəxana materialları var. Hər biri ayrı tarixi suala cavab verir. Tətbiqdəki qaydalar üçün isə məhsul sahibinin sənədi əsasdır.
Nəticədə sübut axtarmaq oyunun cazibəsini azaltmır. Əksinə, hansı hekayənin rəvayət, hansının muzey faktı və hansının bu gün masada yaşanan vərdiş olduğunu biləndə nərdin mədəni zənginliyi daha dəqiq görünür.
Tez-tez verilən suallar
Nərd ilk dəfə harada yaranıb?
Farsdilli mədəniyyət onun erkən tarixində mühüm rol oynayıb, ancaq müasir nərdin dəqiq ilk yeri və yaranma tarixi qəti müəyyənləşdirilməyib.
Ur oyunu uzun nərddirmi?
Xeyr. Ur taxtasında iyirmi kvadrat xana var. Bu qədim yarış oyunu bugünkü uzun nərdin təsdiqlənmiş qayda sistemi deyil.
Yanmış şəhərin oyununun qaydaları məlumdurmu?
Araşdırmaçılar mümkün oyun qaydası təklif ediblər. Bu, tam qədim təlimatın tapılması demək deyil.
Nərdi Büzürgmehr yaradıb?
Bəzi orta fars ədəbi mətnlərində belə rəvayət var. Bu hadisə müstəqil arxeoloji fakt kimi təsdiqlənməyib.
Ardaşirin adı niyə çəkilir?
Başqa bir mətn ənənəsi nərdi Ardaşirlə əlaqələndirir. Müxtəlif rəvayətlər dəqiq yaradıcını müəyyənləşdirməyə imkan vermir.
Nərd Avropada da oynanırdı?
Orta əsr Avropasında əlaqəli masa oyunları mövcud idi. Onların hamısının indiki uzun və qısa nərd qaydaları ilə eyni olması təsdiqlənmir.
Bakı ilə bağlı muzey nərd taxtası varmı?
Britaniya Muzeyində XX əsrdə Azərbaycanda hazırlanmış, Qız qalası təsvirli nərd və şahmat taxtası saxlanılır.
Şuşa naxışlı hər taxta qədimdirmi?
Xeyr. Müasir dizayn tarixi naxışdan ilhamlana bilər. Tarixi mənşə konkret əşyanın sənədləri ilə sübut edilməlidir.
Türk qəhvəxanalarında tavla niyə tanınır?
Qəhvəxanalar söhbət, ədəbiyyat və masa oyunları üçün sosial məkanlar olub. Bu ənənə vahid dəyişməz tavla qaydası demək deyil.
Uzun nərd ilə qısa nərdin tarixi eynidirmi?
Onlar əlaqəli oyun ailəsinə daxildir, amma hərəkət və vurma qaydaları fərqlənir. Konkret tarixi dövrdə hansı qaydanın işlədiyi ayrıca yoxlanmalıdır.
Köhnə oyun taxtasından dəqiq qaydaları öyrənmək olar?
Həmişə yox. Taxta qorunub saxlana bilər, lakin gediş təlimatı itmiş ola bilər. Bu zaman bərpalar ehtimal kimi verilir.
Nard Online hansı oyunları dəstəkləyir?
Long Nard, Tavla Classic və Tavla Modern. Tarixdə adı çəkilən başqa oyunlar tətbiqdə mövcud rejim kimi təqdim edilmir.
Yekun
Nərdin keçmişini başa düşmək üçün bir neçə fərqli yol lazımdır: qədim qazıntılardakı oyun daşları, fars mətnlərindəki əfsanələr, Avropada qorunmuş taxtalar, Qafqazın yerli dilləri və gündəlik məclisləri. Heç biri təkbaşına bütün mənşə suallarını bağlamır. Mənbələri açıq göstərmək, rəvayəti rəvayət kimi təqdim etmək və müasir tətbiqin xüsusiyyətlərini qədim oyuna köçürməmək tarixə ən yaxşı hörmətdir.